wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2011
ISBN 978-83-7453-698-1
Informacja: wyd. II uzupełnione,
format 165x235 mm, 472 strony,
oprawa broszurowa
Cena detaliczna: 48 zł
Planowany termin dystrybucji: 30 września 2011
Nota:
Po objęciu w Niemczech władzy przez narodowych socjalistów całokształt oficjalnego życia kulturalnego państwa podporządkowany został szowinistycznym, zaborczym, w końcu nawet i zbrodniczym celom hitleryzmu. Wszelkie poczynania w sferze życia kulturalnego, które im odpowiadały, były szczególnie eksponowane w ramach stworzonego systemu propagandowego oddziaływania. Te zaś, które im nie odpowiadały – margines tolerancji systematycznie się zawężał – były eliminowane. Odpowiedź na pytanie, o jakie chodziło cele, ma dać właśnie ta książka.
Pierwsze wydanie tej książki ukazało się w 1973 roku. Tuż po zakończeniu druku „czynniki urzędowe w Warszawie” zdecydowały, że należy ją skonfiskować i zniszczyć…
Biogram:
Bogusław Drewniak (ur. 1927), historyk, germanista, wykładowca Uniwersytetu Gdańskiego, członek wielu towarzystw i stowarzyszeń naukowych, w tym Stowarzyszenia Filmowców Polskich i polskiego PEN Clubu. Był przewodniczącym Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Autor licznych publikacji i książek z zakresu kultury i historii Niemiec, między innymi: Początki ruchu hitlerowskiego na Pomorzu Zachodnim 1923–1934 (Poznań 1962), Kultura w cieniu swastyki (Poznań 1969), Das Theater im NS-Staat. Szenarium deutscher Zeitgeschichte 1933–1945 (Düsseldorf 1983), Der deutsche Film 1938–1945 (Düsseldorf 1987), Polen und Deutschland 1919–1939. Wege und Irrwege kultureller Zusammenarbeit (Düsseldorf 1999), Polsko-niemieckie zbliżenia w kręgu kultury 1919–1939. Studia – szkice – sylwetki (Gdańsk 2005).
Spis treści:
Uwagi wstępne 5
Organizacja życia teatralnego 9
Charakterystyka placówek teatralnych Trzeciej Rzeszy (Altreich) 15
Charakterystyka placówek teatralnych w anektowanej Austrii 31
Niemieckie placówki teatralne w Czechosłowacji 35
Teatry frontowe 38
Niemiecka sieć teatralna na obszarach zajętych w latach wojny 39
Niemieckie teatry w okupowanej Polsce 40
Niemieckie teatry w okupowanych krajach Europy Zachodniej 51
Teatry niemieckie w krajach bałkańskich i na okupowanych obszarach ZSRR 55
Zmierzch 59
Polityka repertuarowa teatrów dramatycznych 61
Stosunek do dorobku dramatopisarstwa niemieckiego 63
Gerhart Hauptmann 71
Twórczość dramatopisarska w Trzeciej Rzeszy 81
Stosunek do światowej twórczości dramatycznej 102
Polityka repertuarowa teatrów muzycznych 123
Twórczość operowa klasyków niemieckich 125
Dawna twórczość operowa współczesnych kompozytorów niemieckich 133
Nieco statystyki z lat trzydziestych 136
Światowa twórczość operowa w repertuarach teatralnych 137
Niemiecka twórczość operowa w latach 1933–1939 146
Niemiecka twórczość operowa podczas wojny 154
Teatr operetki 159
Kontakty z zagranicą 166
Kinematografia – organizacja produkcji, nadzoru i rozpowszechniania 177
Proces podporządkowywania hitlerowskiemu aparatowi zarządzania 177
Przedsiębiorstwa filmowe (1933–1939) 183
Organizacja produkcji filmowej w latach 1939–1945 185
System rozpowszechniania 192
Współpraca z zagranicą 201
Ludzie filmu 213
Reżyserzy filmowi 215
Aktorzy filmowi 224
W obliczu wojny totalnej i katastrofy 243
Charakterystyka produkcji filmowej 247
Produkcja filmowa w świetle danych statystycznych 247
Filmy dokumentalne 249
Kroniki aktualności filmowych („Wochenschau”) 252
Filmy oświatowe 258
Adaptacje dzieł literackich i utworów scenicznych 261
Adaptacje dzieł niemieckich 261
Adaptacje dzieł literatury światowej 270
Tematyka historyczna w filmach fabularnych 276
Propaganda militaryzmu i wojny w niemieckich filmach z lat 1933–1943 288
Temat filmowy: partia hitlerowska i jej organizacje 304
Temat filmowy: rasizm 308
Temat filmowy: Niemcy za granicą 315
Filmy antybrytyjskie w okresie wojny 321
Filmy rozrywkowe 327
Filmy muzyczne 329
Zakończenie 341
Aneks 343
Bibliografia selektywna 393
Skorowidz osób 404
Słowo od autora 465
Fragment Uwag wstępnych:
Po objęciu w Niemczech władzy przez narodowych socjalistów (w oficjalnej terminologii: „Machtübernahme”) całokształt oficjalnego życia kulturalnego państwa podporządkowany został szowinistycznym, zaborczym, w końcu nawet i zbrodniczym celom hitleryzmu. Wszelkie poczynania w sferze życia kulturalnego, które im odpowiadały, były szczególnie eksponowane w ramach stworzonego systemu propagandowego oddziaływania. Te zaś, które im nie odpowiadały – margines tolerancji systematycznie się zawężał – były eliminowane. Odpowiedź na pytanie, o jakie chodziło cele, ma dać właśnie ta książka. Oczywiście odpowiedź cząstkową, bo dotyczącą tylko teatru i filmu.
Użyty w tytule termin „Trzecia Rzesza” („Das Dritte Reich”) – taki sam tytuł nosiło pierwsze wydanie, bo takie same były i są intencje badawcze autora – w poważnym stopniu z góry już precyzuje chronologiczny i terytorialny zakres opracowania. Zarówno w literaturze, jak i w słownictwie potocznym, przyjęło się nazywanie Trzecią Rzeszą organizmu państwowego Niemiec z okresu 1933–1945, obejmującego swoim zasięgiem terytorialnym wpierw tylko Niemcy powersalskie, a począwszy od 1938 roku również obszary inkorporowane do Rzeszy. Po zajęciu Austrii („Anschluss”) używano nazwy „Wielka Rzesza Niemiecka” („Grossdeutsches Reich”). Poczynając od 1939 roku, militarne sukcesy Niemiec spowodowały dalsze aneksje, a nadto poddały ogromne terytoria pod zasięg hitlerowskiego aparatu zarządzania. Z tych też względów praca obejmuje swoim zasięgiem terytorialnym nie tylko Rzeszę w jej granicach sprzed 1938 roku („Altreich”), ale również obszary anektowane, bądź też pozostające pod okupacją hitlerowską.
Zróżnicowane kwestie własnego życia kulturalnego państw okupowanych – na przykład Polska nie była krajem okupowanym, bo po 1939 roku zgodnie z hitlerowską doktryną przestała istnieć – podjęte zostały tylko wówczas, gdy wiązało się to organizacyjnie z ekspansją niemieckiego teatru i kina. A ta przybrała niespotykane rozmiary.
Droga do naukowego rozpoznania nakreślonej tematem problematyki była długa, a samo rozpoznawanie zabiegiem wielce złożonym. Proces poznawania praw rządzących hitlerowską polityką kulturalną wymagał uwzględnienia szerszych, ogólnokulturowych, politycznych i socjalnych uwarunkowań, zmuszał też do korzystania z metod wykraczających swoim charakterem poza tradycyjnie rozumiane instrumentarium badawcze historyka.
Książka ma charakter opracowania typowo źródłowego, podobnie jak jej pierwsze wydanie. Spora cześć zachowanej dokumentacji trafiła po raz pierwszy do rąk historyka. Kilkudziesięcioletnią kwerendą objęte zostały liczne archiwa, biblioteki, muzea, instytuty głównie w Niemczech i Austrii, ale także w Czechosłowacji, Szwajcarii i, oczywiście, Polski. Ważną rolę w wyjaśnianiu szczegółów odegrały przeprowadzane rozmowy i korespondencja z dramatis personae, a także źródła drukowane, prasa, pamiętniki i relacje wspomnieniowe (z największą ostrożnością traktowane jako wiarygodne źródło), wreszcie najrozmaitszego rodzaju przedwojenne, wojenne i powojenne publikacje. W miarę możliwości wyzyskana została literatura przedmiotu.
Jako mass medium of communication, jako zjawisko kulturowe czy też jedna z dziedzin twórczości artystycznej, pozostaje film obiektem żywego zainteresowania badaczy. Publikacji, korespondujących bezpośrednio czy pośrednio z naszym tematem, jest więc sporo. O teatrze pisze się mniej. W każdym razie w opracowanej i zamieszczonej w tej książce bibliografii trzeba było dokonać zasadniczej selekcji. Nie tyle wartościującej, co wskazującej bliższe związki określonych pozycji z tematem i rzucającej spojrzenie na współczesny stan badań. To były trudne, ale niezbędne decyzje.
W książce przyjęto za podstawę rozważań w zasadzie tylko jedną płaszczyznę oceny, gdyż zamierzeniem badawczym jest tu próba ukazania działania niemieckiego teatru i filmu w systemie totalitarnego organizmu państwowego. Wartościowanie od strony rzemiosła reżyserskiego i aktorskiego, czy też estetyki wyrazu, znajduje też swoje miejsce. Rządzą tu źródła, a nie, co oczywiste, autopsja. Autor przedstawień teatralnych nie oglądał, musiał zatem korzystać z komentarzy recenzentów. Lepiej było z filmami. Tu możliwości bezpośredniego kontaktu z dziełem były znacznie większe.
Podporządkowany nazistowskiej propagandzie teatr był dziedziną, w której Trzecia Rzesza nie mogła pochwalić się wyróżniającymi osiągnięciami w zakresie twórczości. Mimo usilnych starań i poważnych nakładów finansowych, pod firmowym znakiem swastyki ujrzało światło dzienne niewiele dzieł scenicznych wykraczających poza ramy przeciętności. Ratowano więc sytuację, korzystając z dotychczasowego, bardzo zresztą bogatego dorobku niemieckiej literatury teatralnej, rzadziej światowej. Oczywiście w takim tylko zakresie, na jaki pozwalały względy polityczne. Świetna kadra reżyserska i aktorska oraz bardzo rozbudowany i doskonale funkcjonujący system urządzeń teatralnych pomagały nadal sprawiać wrażenie, że kultura teatralna Niemiec znajduje się w pełnym rozkwicie.
Nieco inaczej przyjdzie ocenić dorobek hitlerowskiej kinematografii. Ocena wyników działalności niemieckich filmowców pracujących w warunkach systemu nazistowskiego i dla tego systemu będzie również bardzo złożona i nie powinna ograniczać się do jednoznacznego potępienia tego wszystkiego, co wyszło z filmowych atelier Trzeciej Rzeszy. Niemiecka kinematografia dysponowała przecież całym sztabem wybitnie uzdolnionych reżyserów i aktorów, którzy nawet w tych warunkach usiłowali realizować własne koncepcje artystyczne. Były więc w Trzeciej Rzeszy nie tylko filmy propagandowe i złe.
Jest rzeczą oczywistą, że oceny tego wszystkiego, co działo się w teatrze i filmie Niemiec w latach 1933–1945 nie można dokonywać wyłącznie na tej jednej, politycznej płaszczyźnie. Historia koryguje nasze sądy i opinie, niektóre z utworów scenicznych, a także wiele filmów, szczególnie tych o rozrywkowym charakterze, ale nie tylko, jeszcze dziś wraca na sceny czy ekrany kin oraz (głównie) telewizji, i to nie tylko w krajach niemieckiego obszaru językowego. Oderwane od hitlerowskiej rzeczywistości (w tym celu nierzadko „korygowane”) przypominają ulubionych aktorów, często nawet wywołują wzruszenie. W dwa lata po wojnie zapytani Niemcy odpowiedzieli w zdecydowanej większości, że wolą oglądać filmy niemieckie aniżeli zagraniczne.
