tytuł oryginału: L’Instauration du tableau
przełożyła Katarzyna Thiel-Jańczuk
wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2011
ISBN 978-83-7453-033-0, EAN 9788374530330
Informacja: seria Epoka obrazu, 392 strony, format 155×240 mm, oprawa zintegrowana
Cena detaliczna: 58 zł
Planowany termin dystrybucji: 24 października 2011
Nota:
Obraz we właściwym sensie tego słowa jest pojęciem nowym. W stosunku do dawnych wyobrażeń, związanych z określonym miejscem i funkcją sakralną, obraz jest przedmiotem, którego nie definiujemy ani w odniesieniu do liturgii, ani do stałego miejsca ekspozycji. Jego pojawienie się u schyłku epoki renesansu uznawane jest za najistotniejsze wydarzenie w historii sztuki zachodniej. Głównym celem niniejszego studium jest ukazanie procesu, poprzez który metamalarskie zabiegi przyczyniły się do stworzenia kondycji sztuki nowoczesnej. Narodziny obrazu zbiegają się z ukształtowaniem się świadomości malarstwa jako takiego, z narodzinami „nowoczesnej” koncepcji artysty. Zjawisko ustanowienia obrazu jest ostatecznie efektem ostrej konfrontacji nowego wyobrażenia z jego własnym statusem, z jego własnymi granicami.
Ustanowienie obrazu, książka uznana za jedno z większych osiągnięć historii sztuki ostatnich lat oraz jako wyznacznik możliwości odnowy badań w tej dziedzinie, przetłumaczona na wiele języków, ale od dawna niedostępna, jest prezentowana obecnie w wydaniu poprawionym i uaktualnionym przez autora.
Biogram:
Victor Stoichita – profesor Uniwersytetu we Fryburgu (Szwajcaria). Zajmuje się historią sztuki współczesnej. Ważne publikacje: Goya: The Last Carnival, Visionary Experience in the Golden Age of Spanish Art oraz A Short History of the Shadow.
Spis treści:
Wstęp do drugiego wydania 7
Wstęp 9
Część pierwsza: Oko zdumione
I. Otwory w ścianie 15
1. Rozdwojony obraz: tekst i to, co poza nim 15
2. Bodegones Velázqueza i próg intertekstualny 22
II. Narodziny martwej natury jako proces intertekstualny 29
1. Parergon 29
2. Para- jako ergon 37
III. Marginesy 46
1. Nisze 46
2. Okna 50
3. Drzwi 63
4. Ramy 75
Część druga: Oko ciekawe
IV. O asamblażu (albo jak stworzyć nowy obraz za pomocą starego) 91
1. Rozdwajanie, zawieranie, obudowywanie 91
2. Oporny przeszczep: przemiany Madonny della Vallicella 92
3. Asamblaż i kolekcja: Madonna w girlandzie w gabinetach kolekcjonerów 102
V. Przełom 119
1. Naga ściana 119
2. Sakramenty i retoryka 123
3. Koniec „wyobrażenia” i koniec „sztuki” 124
VI. Intertekstualne tryby 131
1. Katalogi obrazy 131
2. Ściana z obrazami 138
3. Pamięć i zapomnienie w gabinetach kolekcjonerów 141
4. Retoryka i kolekcja 157
5. Historia sztuki i system wyobrażeń 164
Część trzecia: Oko metodyczne
VII. Obrazy, mapy, zwierciadła 181
1. Białe płótno 181
2. Obrazy 187
3. Mapy 203
4. Zwierciadła 215
VIII. Malarz jako obraz – malowanie jako obraz 232
1. Malarz jako obraz 232
2. Autoprojekcja kontekstowa 234
3. Autoportret 242
4. Lustro i wtrącenie autorskie 253
5. Akt malowania jako przedstawienie 266
6. Scenariusz poetycki jako scenariusz aporetyczny 286
IX. Druga strona obrazu
1. Obraz strzęp 309
2. Paradoksy 314
3. „Wiele hałasu o nic” 317
Przypisy 321
Źródła i bibliografia 359
Indeks nazw własnych i tematów 376
Spis ilustracji 380
Fragment rozdziału O asamblażu (albo jak stworzyć nowy obraz za pomocą starego)
1. Rozdwajanie, zawieranie, obudowywanie
Omawiane dotąd procesy rozdwajania ukazują, jak nowoczesne wyobrażenie usiłowało uzyskać autonomię. Widzieliśmy, że poprzez ów wysiłek samodefiniowania nowe gatunki malarskie – martwa natura, pejzaż, scena we wnętrzu – odegrały najistotniejszą rolę. Metamalarski namysł nie ominął jednak sztuki tradycyjnej, a nawet sztuki religijnej. Chociaż w tym wypadku odbywał się on w kontekście dialektyki opartej właśnie na przeciwieństwie starego i nowego. Historia biblijna, umieszczona w „zagłębieniach” – u Aertsena czy u Velázqueza – staje się „wyobrażeniem” dzięki kontrastowi z martwą naturą i (lub) sceną rodzajową, która się pojawia w przestrzeni obrazu. Podobnie u Rembrandta – w Świętej Rodzinie z Kassel – historia staje się „obrazem” poprzez przywołanie kontekstu wystawy. Święta Rodzina jest „obrazem”, a nawet więcej, „obrazem Rembrandta”, dzięki grze, do której włączone są malowana rama, fikcyjna zasłona oraz sygnatura.
Lecz sztuka religijna nie kończy się na malarstwie historycznym. Istnieje co najmniej jeszcze jeden rodzaj wyobrażenia obarczonego przez tradycję funkcją ściśle związaną z kultem chrześcijańskim i niepoddającego się przedefiniowaniu w „obraz” w nowoczesnym sensie tego słowa. Chodzi o ikonę. W jaki sposób myśleć o ikonie w kontekście metamalarskiej refleksji? A przede wszystkim, czy w ogóle uzasadnione jest takie postępowanie? Pierwsza próba modernizacji ikony nie pojawia się w środowiskach ściśle artystycznych, lecz kościelnych. Nie jest to więc z założenia czysto metamalarskie postępowanie, nawet jeśli wkrótce takim się stanie. Metoda zawierania, która rozwinie się w XVII wieku w celu wyeksponowania niektórych ikon, jest szczególnego rodzaju. Konstytuuje się jako skrajny przypadek „wyobrażenia w wyobrażeniu”: obraz zawierany i obraz zawierający stanowią dwie odmienne rzeczywistości, zarówno fizycznie, jak i kulturowo. W odróżnieniu od „obrazu w obrazie”, gdzie zawarte wyobrażenie jest reprodukcją wyobrażenia znajdującego się zasadniczo gdzie indziej, ów szczególny przypadek polega na rzeczywistym zawarciu obrazu w obrazie dokonującym się poprzez transpozycję. W dalszym ciągu naszej pracy będziemy nazywać owo rzeczywiste wstawianie określeniem „obudowywanie”.
Między wbudowanym wyobrażeniem a wyobrażeniem obudowującym nie istnieje relacja przedstawiania, jak się to zdarza w innych wypadkach zawierania. Przestrzeń obudowująca nie „przedstawia” innego wyobrażenia, lecz przyjmuje je do środka w całej jego fizycznej realności. W wypadku „wbudowywania” wyobrażeń dwie przestrzenie – dwa światy – są montowane jedna w drugiej. Wbudowane wyobrażenie występuje w środku owego asamblażu jako fizyczna całość. Nie jest wyłącznie wyobrażeniem, lecz – również – przedmiotem. Nie należy jednak wystrzegać się uproszczenia problemu: nie wbudowuje się w wyobrażenie ramę jakiegokolwiek przedmiotu, lecz przedmiot, który jest również wyobrażeniem.
Można opisać obudowywanie jeszcze w inny sposób. Każde namalowane nowoczesne wyobrażenie jest w jakiś sposób oprawione w swą ramę. Jedyna, lecz ogromna różnica polega na tym, że w zwykłym obramowaniu oprawa jest przedmiotem, podczas gdy w wypadku obudowywania sama „obudowa” jest wyobrażeniem. Wyjaśnienia należy więc szukać właśnie na przecięciu wyobrażenia jako przedmiotu oraz przedmiotu jako wyobrażenia. Wartość wyobrażenia i wartość przedmiotu również odgrywają tu rolę: obudowywanie jest skrajnym przejawem kultu obrazów.
Nie ma lepszego przykładu ilustrującego omawiane zjawisko niż historia powstania i koleje losu najsłynniejszego asamblażu zrealizowanego około 1600 roku, to znaczy dzieła Rubensa dla Chiesa Nuova w Rzymie.
