Mickiewicz w „Pamiętniku Literackim”
pod redakcją Stanisława Rośka
wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2011
ISBN 978-83-7453-758-2, EAN 9788374537582
Informacja: 644 strony, format, 165×235 mm, oprawa broszurowa szyta
Cena detaliczna: 64 zł
Planowany termin wprowadzenia do dystrybucji: 26 stycznia 2012
Nota:
Książka zawiera artykuły poświęcone Adamowi Mickiewiczowi, publikowane w „Pamiętniku Literackim” od początku jego istnienia. Czytelnik znajdzie w niej zarówno teksty napisane w wieku XIX, jak i najnowsze, z wieku XXI; ważne rozprawy sąsiadują z drobnymi, ale interesującymi przyczynkami, recenzje głośnych książek dotyczących wieszcza ze wspomnieniami pośmiertnymi poświęconymi wybitnym mickiewiczologom. Zestawiając prace utytułowanych badaczy, młodych naukowców i pasjonatów, niniejsza antologia daje pełen obraz tego, co i jak pisało się o Mickiewiczu w Polsce przez ostatnie sto trzydzieści lat.
Fragment:
Wiele spośród tego, co w „Pamiętniku Literackim” na temat Mickiewicza ogłaszano, miało charakter przełomowy, wiele zachowało do dzisiaj swoją wartość. Z niektórymi tekstami mickiewiczologicznymi los obszedł się łaskawie – trafiły do książek autorskich i dzięki temu łatwiej wchodziły w dialog z kolejnymi generacjami czytelników i oddziaływały na style i sposoby myślenia o Mickiewiczu. Inne – obecne wyłącznie w rocznikach czasopisma – były z natury rzeczy trudniej dostępne. Jednym z zadań przedstawianej antologii jest próba wyrównania szans. Znajdują się w niej bowiem teksty dla mickiewiczologii klasyczne, najgłośniejsze, mające swój debiut w „Pamiętniku Literackim”, obok takich, które nigdy i nigdzie nie były przedrukowywane.
Ale ta chęć oddania sprawiedliwości autorom i tekstom zapomnianym nie jest zadaniem jedynym. Antologia Mickiewicz w „Pamiętniku Literackim” to także próba ukazania, jak zmieniał się przez lata i kolejne epoki czytania dyskurs mickiewiczologiczny. Przyjąłem bowiem założenie, że w tekstach publikowanych w czasopiśmie odbija się jak w soczewce to, co się działo w mickiewiczologii poza jego łamami. Zdarzają się co prawda zastanawiające przemilczenia. W „Pamiętniku Literackim” z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku brak na przykład odniesień do głośnych książek Jana Nepomucena Millera (Zaraza w Grenadzie z 1926) i Tadeusza Boya-Żeleńskiego (Brązownicy z 1930). Mam jednak nadzieję, że mimo tego rodzaju białych plam przyjęte założenie nie prowadzi na manowce i że brana tu pod uwagę część – jako próbka reprezentatywna – pozwala stosunkowo bezpiecznie wnioskować o znacznie rozleglejszej całości. Zresztą i tak chyba innej drogi dzisiaj nie ma. Metarefleksja mickiewiczologiczna nie wybiła się jeszcze na niepodległość. Snuje się na marginesach wypowiedzi o samym Mickiewiczu i o jego badaczach. Nie powstały dotąd książki stawiające fundamentalne pytanie: jak Polacy czytali Mickiewicza, jak o nim i o jego twórczości pisali? Systematyczna rekonstrukcja dziejów mickiewiczologii pozostaje nadal zadaniem do wykonania. Nie zastąpi jej żaden (ani stary, ani nowy) ideologiczny „spór o Mickiewicza”.
W antologii, która ma być w założeniu synekdochą dziejów odczytań Mickiewicza, wypowiedzi ułożone zostały w porządku chronologicznym i na ogół nie trzeba dat, by rozpoznać, z której epoki pochodzą. Dotyczy to zwłaszcza, choć nie tylko, radykalnej zmiany, jaka dokonała się w wielu tekstach publikowanych na łamach czasopisma po 1952 roku, gdy po przejściu pod zarząd Instytutu Badań Literackich i przetasowaniu swojego składu redakcja zadeklarowała, iż „pragnie z jeszcze większą odpowiedzialnością rzeczową i metodologiczną […] służyć […] narodowi przez rozwijanie wiedzy o literaturze polskiej i jej wielkich tradycji walki o postęp i sprawiedliwość społeczną”. Nikt nie pomyli zdań, które przed laty wychodziły spod pióra Tarnowskiego, Szpotańskiego czy Pigonia, z tonem recenzji i entuzjastycznych omówień książki Stefana Żołkiewskiego Spór o Mickiewicza z roku 1952, który – bezpardonowo atakując stare literaturoznawstwo – stawiał przed mickiewiczologami nowe zadania, entuzjastycznie podejmowane przez dość liczną grupę młodych badaczy.
Zmiana miała tym razem wymiar tyleż generacyjny, co polityczno-ideologiczny. Doszło do konfrontacji, której przebieg był jednak stosunkowo łagodny. Jeszcze we wrześniu 1949 roku rozpoczęły się rozmowy między Instytutem i Towarzystwem na temat wspólnego wydawania „Pamiętnika Literackiego”. W zachowanym protokole jednego z posiedzeń Zarządu Głównego eufemistycznie napisano, iż „zespół redakcyjny musiałby odpowiadać postulatom bieżących warunków”. Zdawano sobie dobrze sprawę z nieuniknionych konsekwencji podporządkowania się ówczesnej dyrekcji IBL-u: „sprawa ta może sprawić kłopoty, gdyż linia ideolog[iczna], a zapewne i personalna, będą musiały ulec zmianie”. I rzeczywiście – uległy, co nie odbyło się bez licznych komplikacji. Rocznik XLI – podpisany przez nową redakcję – wyszedł w roku 1950. Dwa roczniki wcześniejsze, złożone z materiałów przygotowanych przez stary zespół redakcyjny, ukazały się po długich sporach z cenzurą kolejno w roku 1951 i 1952. Ten stan otwartego antagonizmu nie trwał – jak się zdaje – zbyt długo. Wspólne przygotowania obchodów stulecia śmierci poety stworzyły płaszczyznę współpracy – a w efekcie także kompromisu i porozumienia. Alina Witkowska, po latach powracając wspomnieniem do tamtej epoki, pisała: „Pokolenie historyków literatury uformowane w dwudziestoleciu międzywojennym przekazywało swą wiedzę i sposób myślenia o Mickiewiczu badaczom młodszym, powojennym, zafascynowanym inną metodologią i innym wizerunkiem poety. Był to twórczy spór, choć racjami młodych rządziła nierzadko naiwność i nadmierna pewność siebie. Niemniej w sumie korzystał Mickiewicz jako ważny podmiot kultury, któremu stawia się pytania istotne dla współczesności i duchowego istnienia Polaków”.
Późniejsze zwroty w dziejach mickiewiczologii nie przebiegały tak dramatycznie i nie były tak widoczne, choć napięcia i spory, które nieraz przecież wybuchały, zdradzały silne antagonizmy idei, wartości, metod – i osób. Ustalił się stan chwalebnej wielogłosowości. Swoje prace ogłaszali przedstawiciele wszystkich generacji i wszystkich orientacji metodologicznych, choć nie da się ukryć, że przez trzy ostatnie dekady XX wieku główny ton mickiewiczologii w „Pamiętniku Literackim” nadawały artykuły powstające w Pracowni Romantycznej IBL-u. Były to często wystąpienia o przełomowym znaczeniu dla badań nad Mickiewiczem i romantyzmem. Wystarczy wskazać na studium Marii Żmigrodzkiej o „dwóch obliczach wczesnego romantyzmu”, na artykuły Aliny Witkowskiej, Marty Piwińskiej, Jarosława Marka Rymkiewicza czy Ryszarda Przybylskiego. Podobną rolę odegrały studia związanego z KUL-em Ireneusza Opackiego o Balladach i romansach. Ustaliła się także równowaga między pracami edytorskimi i dokumentacyjnymi a interpretacją i syntezą.
Gdy z dzisiejszego punktu widzenia patrzy się na setki tekstów poświęconych arcypoecie, tekstów pisanych na przestrzeni z górą wieku, widać, że tworzą one całość pełną napięć i wewnętrznych antagonizmów – czasem jawnych, najczęściej ukrytych. Mickiewiczologia objawia się w nich w całej swojej różnorodności i niekoherencji.
Spis treści:
Stanisław Rosiek, Mickiewiczologia pars pro toto. Przedmowa 5
1. Wstępne słowo 17
2. Od redakcji 19
3. Bogdan Zakrzewski, W stulecie „Pamiętnika Literackiego” 21
I. ROZPRAWY I ARTYKUŁY
1. Józef Tretiak, Idea Wallenroda 25
2. Roman Pilat, Geneza „Farysa” 42
3. Stanisław Tarnowski, O „Księgach pielgrzymstwa” 49
4. Józef Kallenbach, O improwizacji Konrada 67
5. Edward Porębowicz, Gdzie jest źródło wiary Mickiewicza w godność proroczą poety? 89
6. Ignacy Chrzanowski, Odczyt o Mickiewiczu 93
7. Henryk Życzyński, Stosunek Mickiewicza do poezji staropolskiej 104
8. Stanisław Pigoń, Z kłopotów filologa. Historia jednej koniektury 113
9. Kazimierz Wyka, Na rozpoczęcie roku mickiewiczowskiego 120
10. Zygmunt Markiewicz, Mickiewicz i Lamennais 141
11. Maria Żmigrodzka, Dwa oblicza wczesnego romantyzmu. Mickiewicz – Malczewski 158
12. Alina Kowalczykowa, Widzenie w biały dzień. O „Romantyczności” Mickiewicza 176
13. Ireneusz Opacki, „W środku niebokręga”. O „Balladach i romansach” Mickiewicza 193
14. Ryszard Przybylski, Słowo i światło w IV części „Dziadów” 208
15. Marta Zielińska, Dziwny skandal i jego bohaterowie. Rozważania wokół wileńskiej publikacji IV części „Dziadów” 216
16. Maria Piasecka, „Śniła się zima”. Sen – wiersz – egzystencja 224
17. Marta Piwińska, „I ziarno duszy nagie pozostało”. Późne wiersze Mickiewicza w świetle twórczości genezyjskiej Słowackiego 230
18. Dorota Siwicka, „Naga dusza” i eksperyment egzystencjalny 248
19. Maria Cieśla-Korytowska, Spór jako element kreacji świata przedstawionego w „Dziadach” 256
20. Stefan Treugutt, Mickiewiczowski hetman wolności 269
21. Leszek Zwierzyński, Motyw łez w poezji Mickiewicza. Symbolika oczyszczenia i regeneracji 280
22. Jerzy Axer, Zofia Stefanowska, Armaty Mickiewicza (Pod ogniem z reduty Ordona; Armaty w Soplicowie) 293
Zagadnienia języka artystycznego
23. Kazimierz Budzyk, Rym upiór: „osie – stało się” 309
24. Konrad Górski, Jeszcze na temat „pogrzebu” u Mickiewicza 316
25. Ewa Teleżyńska, Czerwień i błękit w liryce Norwida, Mickiewicza i Słowackiego 321
26. Rolf Fieguth, Kilka uwag o stylu „Grażyny” 332
II. MATERIAŁY I NOTATKI
1. Henryk Kopia, Czy to wiersze Mickiewicza? 349
2. Ks. Jan Siemieński, Wspomnienie księdza Antoniego Moszyńskiego, byłego ucznia Uniwersytetu Wileńskiego w latach 1822 i 1823 351
3. Krystyna, Wspomnienie z Paryża 353
4. Ryszard M. Werner, Wspomnienie Alfreda Meissnera o Mickiewiczu 356
5. Władysław Bełza, Zatracony wiersz Mickiewicza 358
6. Antoni Sienicki, Alfons Goldberg, „Pamiątka po Adamie Mickiewiczu” („Kraj” 1888, nr 36) 360
7. Leopold Meyet, Drobiazg mickiewiczowski 361
8. Wojciech Grzegorzewicz, Wokół „Konrada Wallenroda” (O „Alpuharze”; Geneza postaci Halbana) 363
9. Eugeniusz Kucharski, Reminiscencja z Byrona w „Reducie Ordona” 369
10. Aleksander Pogodin, Data napisania wiersza Mickiewicza „Do przyjaciół”? 374
11. Mieczysław Świerz, Seweryna Goszczyńskiego „Moja rozmowa z Mickiewiczem” 376
12. Stanisław Schneider, Wpływ Maniliusa na improwizację Konrada 378
13. Zofia Gąsiorowska, Bajka o chłopie i żmii w opracowaniu Mickiewicza 381
14. Zofia Reutt-Witkowska, Arcyserwis Wojskiego 387
15. Tadeusz Pini, Trybunał tajemny w „Konradzie Wallenrodzie” 390
16. Stanisław Łempicki, Glossy do „Pana Tadeusza”. Dlaczego polska „Odyseja” 394
17. Julian Krzyżanowski, Z motywów folklorystycznych u Mickiewicza 408
18. Józef Birkenmajer, Kim jest ksiądz Piotr w „Dziadach”? 416
19. Zdzisław Libera, Zapomniany pomniczek Mickiewicza 423
20. Czesław Zgorzelski, Nad autografami Mickiewicza 426
21. Eugeniusz Sawrymowicz, O właściwą interpretację listu Adama Mickiewicza 445
22. Julian Maślanka, Autograf „Pana Tadeusza” i inne pamiątki po Mickiewiczu oferowane do nabycia w 1871 roku 447
23. Dobrosława Świerczyńska, Mickiewiczowskie „Rozmowy chorych” 453
24. Antoni A. Kamiński, Kilka przyczynków do „romansu” Adama Mickiewicza z Awdotią Bakuninowną 457
III. RECENZJE I PRZEGLĄDY
1. Piotr Chmielowski, Adam Mickiewicz. Zarys biograficzno-literacki. Kraków–Warszawa 1886 (Władysław Nehring) 461
2. Ladislas Mickiewicz, Adam Mickiewicz sa vie et son oeuvre… Paris 1888 (Zdzisław Hordyński) 467
3. Konrad Górski, Monsalwat. Rzecz o Adamie Mickiewiczu. Kraków 1918 (Aureli Drogoszewski) 471
4. Władysław Bełza, Z epoki Mickiewicza. Lwów 1911 (Józef Kallenbach) 477
5. Dzieła wszystkie Adama Mickiewicza, wyd. Tadeusz Pini, Marian Reiter. Lwów 1911–1913 (Stanisław Pigoń) 478
6. Archiwum Filomatów. Część I: Korespondencja, wyd. Jan Czubek. Kraków–Warszawa 1913 (Juliusz Kleiner) 482
7. Konrad Górski, Pogląd na świat młodego Mickiewicza (1815–1823). Warszawa 1925 (Paweł Rybicki) 486
8. Juliusz Kleiner, Mickiewicz. Lublin 1948 (Konrad Górski) 488
9. Mieczysław Jastrun, Mickiewicz. Warszawa 1949 (Barbara Koc) 497
10. Stefan Żółkiewski, Spór o Mickiewicza. Wrocław 1952 (Bogdan Zakrzewski) 501
11. Stefania Skwarczyńska, Spór o Mickiewicza-katolika, „Życie i Myśl” 1955, nr 2/3 (Zofia Stefanowska) 510
12. Stanisław Pigoń, Zawsze o Nim. Studia i odczyty o Mickiewiczu. Kraków 1960 (Stefania Skwarczyńska) 516
13. Witold Billip, Mickiewicz w oczach współczesnych. Dzieje recepcji na ziemiach polskich w latach 1818–1830. Antologia. Wrocław–Warszawa–Kraków 1962 (Maria Dernałowicz) 521
14. Zofia Stefanowska, Historia i profecja. Studium o „Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego” Adama Mickiewicza. Warszawa 1962 (Maria Żmigrodzka) 524
15. Słownik języka Adama Mickiewicza, pod red. Konrada Górskiego i Stefana Hrabca. T. I. Wrocław–Warszawa–Kraków 1962 (Zbigniew Jerzy Nowak) 529
16. Alina Witkowska, Rówieśnicy Mickiewicza. Życiorys jednego pokolenia. Warszawa 1962 (Witold Billip) 541
17. Adam Sikora, Posłannicy słowa. Hoene-Wroński, Towiański, Mickiewicz. Warszawa 1967 (Maria Janion) 546
18. Stefan Kawyn, Mickiewicz w oczach swoich współczesnych. Studia i szkice. Kraków 1967 (Ksenia Kostenicz) 551
19. Kronika życia i twórczości Mickiewicza, pod red. Stanisława Pigonia (Zofia Trojanowicz) 554
20. Jean-Charles Gille-Maisani, Adam Mickiewicz – człowiek. Studium psychologiczne. Warszawa 1987 (Dariusz Seweryn) 565
IV. WSPOMNIENIA POŚMIERTNE
1. Piotr Chmielowski (9 lutego 1848 – 22 kwietnia 1904) 573
2. Roman Pilat (1846 – 6 maja 1906) (Wilhelm Bruchnalski) 575
3. Stanisław Tarnowski (7 listopada 1837 – 31 grudnia 1917) (Józef Kallenbach) 577
4. Józef Tretiak (23 września 1841 – 18 marca 1923) 580
5. Władysław Mickiewicz (23 czerwca 1838 – 9 czerwca 1926) (Józef Ujejski) 582
6. Józef Kallenbach (24 listopada 1861 – 12 września 1929) (Stanisław Pigoń) 585
7. Jan Czubek (12 maja 1849 – 15 lipca 1932) (Bronisław Gubrynowicz) 588
8. Henryk Kopia (8 lutego 1866 – 22 listopada 1933) (Ryszard Skulski) 592
9. Tadeusz Pini (9 kwietnia 1872 – 7 września 1937) (Eugeniusz Kucharski) 594
10. Wilhelm Bruchnalski (21 maja 1859 – 6 grudnia 1938) (Kazimierz Kolbuszewski) 596
11. Ignacy Chrzanowski (5 lutego 1866 – 19 stycznia 1940) (Stanisław Pigoń) 599
12. Juliusz Kleiner (24 kwietnia 1886 – 23 marca 1957) (Stefania Skwarczyńska) 607
13. Stanisław Pigoń (27 września 1885 – 18 grudnia 1968) 612
14. Kazimierz Wyka (19 marca 1910 – 19 stycznia 1975) 613
15. Konrad Górski (22 kwietnia 1895 – 7 kwietnia 1990) (Artur Hutnikiewicz) 614
Biogramy 619
Nota edytorska 632
