wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2010
ISBN 978-83-7453-975-3, EAN 9788374539753
Informacja: seria Wokół literatury, 384 strony, format 140×225 mm, oprawa broszurowa
Cena detaliczna: 45 zł
Studium poświęcone cielesności w prozie Brunona Schulza i Witolda Gombrowicza. Autorka analizuje ich twórczość za pomocą takich kategorii jak transgresja, dezorganizacja i wieloznaczność oraz sytuuje ją w filozoficznych, antropologicznych i literackich kontekstach porównawczych. Wyjaśnia, jak problematyka cielesności pomaga pisarzom sformułować wizję człowieka i rzeczywistości, a także koncepcję kultury, tożsamości i poznania. Przekonuje również, że za pośrednictwem kategorii ciała w prozie Gombrowicza i Schulza manifestują się najważniejsze problemy epoki modernizmu. Ukoronowaniem interdyscyplinarnej refleksji autorki jest projekt perspektywizmu metodologicznego, który uwidacznia się nie tylko w założeniach, lecz także w języku i kompozycji książki.
Żaneta Nalewajk (ur. 1977) – literaturoznawca z wykształcenia i zamiłowania, animator kultury, współzałożycielka i redaktor naczelny kwartalnika „Tekstualia”. Pracuje w Zakładzie Literatury Polskiej XX wieku na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje się problematyką awangard literackich, eseistyką filozoficzną XX i XXI wieku, polską literaturą najnowszą, metodologicznymi perspektywami komparatystyki interdyscyplinarnej, a przede wszystkim filozofią kultury.
Spis treści
Prolegomena 7
ROZDZIAŁ PIERWSZY
Ciało jako metafora epistemologiczna modernizmu 27
1. „Oko umysłu” i „oko ciała”. Od Kartezjusza do Nietzschego 27
2. Detranscendentalizacja perspektywy i rekorporalizacja podmiotu. Przemiany w literaturze i sztuce modernizmu 39
3. W stronę perspektywizmu. Problem metody 49
ROZDZIAŁ DRUGI
Projekt transgresji. Zmiana w rozumieniu pojęcia kultury a somatyzacja świata przedstawionego w prozie Brunona Schulza i Witolda Gombrowicza 59
1. Somatyzacja i dehierarchizacja świata przedstawionego w prozie Brunona Schuzla 59
2. Motywy cielesności a poetyka skandalu w Pamiętniku z okresu dojrzewania Witolda Gombrowicza 83
3. Rekapitulacja 99
ROZDZIAŁ TRZECI
Projekt (dez)organ-izacji. Zmiana w rozumieniu pojęcia tożsamości a koncepcja bohatera w prozie Brunona Schulza i Witolda Gombrowicza 105
1. Materia tożsamości – tożsamość materii. O postaci literackiej w prozie Brunona Schulza 105
2. Gombrowiczowska (dez)organ-izacja. Ciało jako prymarny model kulturowych identyfikacji Ja 130
3. Rekapitulacja 150
ROZDZIAŁ CZWARTY
Projekt heterodoksji. Zmiana w rozumieniu pojęcia wartości a wizja czasu w prozie Brunona Schulza i Witolda Gombrowicza 161
1. Herezja unieważniona. Brunona Schulza rozważania o problemie materii 161
2. Ciało przewartościowane, ciało odwartościowane. O czasie w Pornografii Witolda Gombrowicza 180
3. Rekapitulacja 214
ROZDZIAŁ PIĄTY
Projekt wieloznaczności. Zmiana w rozumieniu pojęcia poznania a strategie narracyjne w prozie Brunona Schulza i Witolda Gombrowicza 225
1. Skażony apokryf, tysiączna kopia? Wieloznaczność i palimpsestowość w opowiadaniach Brunona Schulza 225
2. Znaczenie ruchu – ruch znaczeń. Wieloznaczność w Kosmosie Witolda Gombrowicza 254
3. Rekapitulacja 292
Przypisy 297
Bibliografia 365
Indeks osób 375
Fragment: Prolegomena
Przedmiotem badań prezentowanych w tej książce jest problematyka cielesności w prozie Brunona Schulza i Witolda Gombrowicza, rozumiana nie tylko jako specyficznie ukształtowany motyw literacki i potencjalny obiekt dociekań literaturoznawczych, lecz także jako kategoria filozoficzna oraz antropologiczna. Do rozpoznania oraz omówienia cech swoistych zagadnienia cielesności aktualizowanego w twórczości tych dwóch ważnych pisarzy polskiego modernizmu oraz funkcji, jakie cielesność pełni w poetykach ich dzieł, posłużyły mi następujące pojęcia opisowe: transgresja, dezorganizacja, heterodoksja oraz wieloznaczność. Takie sprofilowanie refleksji badawczej wynikało z przeświadczenia, że specyfika analizowanych utworów polega między innymi na ich szczególnej zdolności do wyrażania problemów filozoficznych za pomocą środków literackich (a więc wyrażania niedyskursywnego). Mam na myśli taki sposób istnienia filozoficzności w tekście literackim, który nie daje się sprowadzić na przykład do polemiki pisarza z konkretnymi stanowiskami filozoficznymi lub kwestii oddziaływania koncepcji poszczególnych filozofów na twórców literatury. Przejawia się natomiast jako samodzielna propozycja myślowa wyłożona za pośrednictwem specyficznie ukształtowanej poetyki dzieł literackich.
W utworach Brunona Schulza i Witolda Gombrowicza polimorficzność tematyczna oraz konstrukcyjna sprawiają, że lektura tych tekstów powinna sytuować się w kilku przestrzeniach hermeneutycznych jednocześnie. Mamy tu do czynienia nie tylko z możliwością, lecz także koniecznością równoległego odczytania utworów w kontekście dyskursu literaturoznawczego i filozoficznego; dlatego właśnie interesującą mnie problematykę skonfrontowałam z kategoriami fundamentalnymi dla myśli ludzkiej, takimi jak: ontologia rzeczywistości, problem tożsamości, wartości czy wreszcie poznania. Starałam się ukazać ich specyfikę w analizowanej prozie, która zaważyła na tematach i formach literatury XX wieku. Takie sprofilowanie rozważań uzasadnione było również głębokim przeświadczeniem, że wpływ i znaczenie dorobku obu bohaterów tej książki wykraczają daleko poza domenę literatury.
Jednym z celów badań stała się rekonstrukcja propozycji myślowych Gombrowicza i Schulza, odsłonięcie i opisanie za pośrednictwem analizy kategorii cielesności najistotniejszych kwestii poruszanych w twórczości tych pisarzy. Chodziło mi również o uwypuklenie ich swoistego partnerstwa w stosunku do autorów tradycyjnie wykładanych stanowisk filozoficznych. Dążenie to motywowane było przekonaniem, że wielka literatura może owe stanowiska filozoficzne problematyzować, zadawać im pytania, a nawet kwestionować u podstaw.
Wskazane w tytule książki zagadnienie nie doczekało się, jak dotąd, kompleksowego oraz systematycznego opracowania, mimo że na kartach dzieł Gombrowicza i Schulza odnaleźć można liczne tekstowe dowody wskazujące, iż problematyka cielesności (a nawet szerzej: materii) sytuowała się w centrum zainteresowania tych pisarzy – właśnie wokół niej organizowali oni swoje poglądy. Wprawdzie obecność tego zagadnienia w ich twórczości dostrzeżono bardzo wcześnie, lecz jego ranga nie została odpowiednio doceniona. Zwracali na nie uwagę już pierwsi recenzenci prozy Gombrowicza i Schulza, by wspomnieć tylko napisany w latach trzydziestych XX wieku w konwencji pamfletu Dwugłos o Schulzu Kazimierza Wyki i Stefana Napierskiego czy tekst Ignacego Fika zatytułowany Literatura choromaniaków. Podczas gdy pierwszy ganił teksty Schulza za „redukcjonizm fizjologiczny”, drugiego drażniło „bujne rozplenienie wegetatywności”, które uznał za przejaw nadmiernego, niepotrzebnego wyeksponowania motywu materii w opowiadaniach drohobyckiego autora, co, zdaniem komentatora, zaowocowało przerostem formy nad treścią, przesadnym nagromadzeniem ornamentyki. W przekonaniu Napierskiego jej funkcją miało być maskowanie niedostatku sensu we wspomnianych utworach. Z kolei Ignacy Fik następująco podsumował literackie dokonania Gombrowicza i Schulza: „Byle się dobrać do wrzodów, miejsc wstydliwych, brudnych zakątków”.
