pod redakcją Jakuba i Katarzyny Szczepańskich
wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2011
ISBN 978-83-7453-016-3
Informacja: wyd. I,
324 strony,
format 163×226 mm,
oprawa twarda z obwolutą
Cena detaliczna: 85 zł
Planowany termin wprowadzenia do dystrybucji: 12 maja 2011
Nota:
Niezwykła historia przemiany maleńkiej wsi nad Strzyżą w jedną z najwspanialszych dzielnic Gdańska, w niemal osobne miasto, spisana przez mieszkańców i miłośników Wrzeszcza. Poznając koszary, browar, osiedla, kościoły, synagogi, lotnisko czy park, obserwujemy zmiany zachodzące w miejskiej przestrzeni i życiu jej mieszkańców. Książkę wzbogacono licznymi rycinami, fotografiami i pocztówkami, dzięki którym lektura staje się prawdziwą wędrówką w czasie i przestrzeni.
Spis treści:
Jakub Szczepański, Siedem i pół wieku Wrzeszcza 8
Położenie Wrzeszcza 9
Młyny i drogi średniowiecznego Wrzeszcza i Strzyży 12
Dwory, osady i posiadłości wokół Wrzeszcza 15
Koniec sielanki 27
Odbudowa po wojnach napoleońskich 30
Wrzeszcz w epoce pary i elektryczności 32
Wolne Miasto i czasy II wojny światowej 59
Wrzeszcz w czasach PRL 64
Wrzeszcz współczesny 81
Katarzyna Rozmarynowska, Park miejski w Jaśkowej Dolinie 84
Jan Daniluk, Wrzeszcz skoszarowany 110
Robert Hirsch, Uwagi o architekturze koszar huzarów we Wrzeszczu 131
Katarzyna Jacobson-Kowalska, Browar we Wrzeszczu za czasów Danziger Aktien Bierbauerei (1871–1945) 150
Robert Hirsch, Kolonie robotnicze fundacji Abegga we Wrzeszczu. Pamiątka postępowych idei w budownictwie mieszkaniowym XIX wieku 187
Mieczysław Abramowicz, Idisze szkejnim fun Langfur (żydowscy sąsiedzi z Wrzeszcza) 198
Jan Daniluk, Jakub Szczepański, Kościoły Wrzeszcza 222
Maciej Bakun, Dzieje Portu Lotniczego Gdańsk-Wrzeszcz 252
Lucyna Nyka, Jakub Szczepański, Ukryte potoki Wrzeszcza 277
Katarzyna Szczepańska, Jakub Szczepański, Potencjał Wrzeszcza 293
Przypisy 300
Bibliografia 309
Spis ilustracji 312
Nazwy ulic Wrzeszcza 316
Niektóre nazwy geograficzne Wrzeszcza i okolic 318
Indeks osób 319
Rozkładany portret Janusza Górskiego 320
Fragment rozdziału Kościoły Wrzeszcza
Wrzeszcz stosunkowo późno, bo dopiero pod koniec XIX wieku, doczekał się własnej świątyni chrześcijańskiej i parafii. Na niedzielne nabożeństwa mieszkańcy musieli udawać się do któregoś z oddalonych kościołów. W XVIII wieku parafialnym kościołem ewangelickich mieszkańców Wrzeszcza i Młynisk była dawna szpitalna Świątynia Wszystkich Aniołów, a parafianie z Nowych Szkotów, Strzyży, Świętej Studzienki, Królewskiej Doliny i okolicznych miejscowości uczęszczali do kościoła Bożego Ciała w Śródmieściu Gdańska, na zboczu Góry Gradowej. Po spaleniu kościoła Wszystkich Aniołów w 1807 roku wrzeszczanom pozostała tylko bardziej oddalona Świątynia Bożego Ciała. Inaczej miała się rzecz z katolikami, których parafią był kościół pod wezwaniem Świętego Jakuba w Oliwie, bądź też wybrany kościół położony w Gdańsku.
Wraz z rozwojem demograficznym i urbanistycznym wszystkich wymienionych osiedli stało się jasne, że prędzej czy później zaistnieje potrzeba erygowania osobnych parafii dla nowych terenów, a co za tym idzie – budowa nowych świątyń. Słusznie zauważano, że utrudnienie w postaci znacznego oddalenia budowli sakralnych od wiernych sprzyja postępowi laicyzacji społeczeństwa. Starania o powstanie przeznaczonych dla terenów Wrzeszcza nowych wspólnot, katolickiej i ewangelickiej, rozpoczęto w latach dziewięćdziesiątych XIX stulecia. Pierwsi odnieśli sukces ewangelicy, doprowadzając już w 1896 roku najpierw do wydzielenia z terenu macierzystej parafii Bożego Ciała odrębnej gminy dla Wrzeszcza, a następnie rozpoczynając budowę świątyni – kościoła Lutra (Lutherkirche – dziś kościół garnizonowy pod wezwaniem Świętych Piotra i Pawła na ulicy Sobótki) – która została oddana do użytku w roku 1899. Dopiero dziesięć lat później rozpoczęto budowę pierwszej katolickiej budowli sakralnej we Wrzeszczu, Herz Jesu-Kirche (obecnie: kościół Najświętszego Serca Jezusowego przy ulicy Księdza Józefa Zator-Przytockiego). Ze względu na gwałtowny przyrost miejscowej ludności, która z około 5000 w roku 1896 zwiększyła się do 24 000 w roku 1916, jeden kościół ewangelicki okazał się niewystarczający. Z tego powodu w 1917 ze wschodniej części dotychczasowej parafii Lutra wydzielono nową – Christuskirchegemeinde. Na jej potrzeby wzniesiono w latach 1913–1916 Christuskirche (kościół Chrystusa, dziś kościół pod wezwaniem Świętego Andrzeja Boboli przy ulicy Mickiewicza).
Przez niemal cały wiek XX wieże trzech najstarszych kościołów były najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu Wrzeszcza. Dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku pojawiła się konkurencyjna dominanta w postaci wieżowca na rogu alei Grunwaldzkiej i ulicy Partyzantów.
W 1918 roku mniej więcej dwie trzecie z ponad 50 000 ludności Wrzeszcza było wyznania ewangelickiego, natomiast blisko jedna trzecia – katolickiego. Wyznawcy innych religii chrześcijańskich i żydzi stanowili niewielką mniejszość. W okresie międzywojennym stosunek ten uległ już tylko nieznacznym zmianom. Tymczasem liczba katolickich miejsc kultu niewspółmiernie wzrosła. Wrzeszczańscy katolicy byli uprzywilejowani pod względem bliskości świątyń czy kaplic. Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych na dwa działające kościoły ewangelickie (Lutherkirche oraz Christuskirche) przypadał katolicki Herz-Jesu-Kirche, Marienkapelle (dziś kościół filialny Świętego Krzyża przy ulicy Mickiewicza, tak zwany Mały Kościół), a także polski kościół pod wezwaniem Świętego Biskupa Stanisława Męczennika. Poza tym w dzielnicy działał zakon elżbietanek, który również miał własną kaplicę, oraz pallotyni. Warto dodać, że katolickie świątynie bądź kaplice znajdowały się także po sąsiedzku: w Brętowie, Jelitkowie, Letnicy i Brzeźnie.
W 1927 roku część ewangelickiej społeczności Wrzeszcza rozpoczęła starania o erygowanie nowej parafii z kościołem w północno-zachodnim krańcu dzielnicy, przy obecnej ulicy Szymanowskiego. Chociaż udało się powołać ją do życia już w 1929 roku, to dopiero dziewięć lat później otwarto tam pierwszą świątynię z prawdziwego zdarzenia. Był to zarazem ostatni kościół wybudowany w tej części miasta przed 1945.
Życie religijne przedwojennego Wrzeszcza było bogate. Obok ewangelików i katolików żyli tutaj także wyznawcy prawosławia, kalwini, Żydzi, menonici, świadkowie Jehowy. Wszyscy oni posiadali tu swoje miejsca modłów, większość z nich także własne miejsca pochówku. Oprócz świątyń parafialnych istniały we Wrzeszczu również kaplice, zakon i instytucje prowadzone przez organizacje kościelne.
Współcześnie we Wrzeszczu działa kilkanaście świątyń, w większości katolickich, ale także protestanckich. Jest też prawosławna konkatedra. Trudno w jednym artykule opisać wszystkie te obiekty, dlatego przedstawiono tu jedynie siedem wybranych, największych świątyń wrzeszczańskich, powstałych przed końcem II wojny światowej.
Wychodząc z założenia, że najmniej znane, a co za tym idzie – najbardziej interesujące są przede wszystkim dzieje poszczególnych świątyń sprzed 1945 roku, postanowiliśmy je tu zaprezentować możliwie najszerzej (szczególnie te, które nie doczekały się, jak dotąd, żadnego opracowania).
